Ziekte van Alzheimer

Wat is de ziekte van Alzheimer

De ziekte van Alzheimer is de meest voorkomende vorm van dementie en wordt veroorzaakt door de geleidelijke afbraak van hersencellen. Deze neurodegeneratieve aandoening ontstaat door de ophoping van eiwitafzettingen (amyloïde plaques en tau-tangles) in de hersenen, waardoor de communicatie tussen hersencellen wordt verstoord en cellen afsterven.

De ziekte ontwikkelt zich in verschillende stadia, beginnend met lichte geheugenklachten en evoluerend naar ernstige cognitieve achteruitgang. Vroege symptomen omvatten vergeetachtigheid, problemen met plannen en organiseren, en veranderingen in persoonlijkheid. In latere stadia kunnen patiënten moeite hebben met herkenning van familieleden en dagelijkse activiteiten.

Hoewel Alzheimer de bekendste vorm van dementie is, bestaan er andere varianten zoals vasculaire dementie, frontotemporale dementie en Lewy body dementie. Deze onderscheiden zich door verschillende oorzaken en symptoompatronen. In Nederland leven naar schatting 290.000 mensen met dementie, waarvan ongeveer 70% de ziekte van Alzheimer heeft. Door de vergrijzing van de bevolking wordt verwacht dat dit aantal de komende decennia zal stijgen.

Diagnose en vroege herkenning

Diagnostische criteria en onderzoeken

De diagnose van Alzheimer wordt gesteld door een combinatie van klinische beoordeling, cognitieve testen en beeldvormingsonderzoek. Specialisten gebruiken gestandaardiseerde criteria om andere oorzaken van cognitieve achteruitgang uit te sluiten en de diagnose te bevestigen.

Waarschuwingssignalen en vroege symptomen

Vroege herkenning is cruciaal voor een tijdige diagnose en behandeling. De volgende signalen kunnen wijzen op beginnende Alzheimer:

• Geheugenklachten die het dagelijks functioneren beïnvloeden
• Moeite met het uitvoeren van bekende taken
• Verwardheid over tijd en plaats
• Problemen met taal en woordvinding
• Verminderd oordeelsvermogen
• Terugtrekking uit sociale activiteiten

Rol van de huisarts en specialist

De huisarts speelt een belangrijke rol bij de eerste screening en doorverwijzing naar gespecialiseerde zorg. Geheugenpoliklinieken en neurologen voeren uitgebreide diagnostiek uit, inclusief neuropsychologische tests en MRI-scans van de hersenen. Deze multidisciplinaire benadering zorgt voor een accurate diagnose en passend behandelplan.

Medicijnen voor Alzheimer in Nederland

In Nederland zijn verschillende medicijnen beschikbaar voor de behandeling van de ziekte van Alzheimer. Deze geneesmiddelen kunnen de symptomen tijdelijk verminderen en het ziekteproces vertragen, maar genezen de ziekte niet.

Cholinesteraseremmers

De meest voorgeschreven medicijnen zijn cholinesteraseremmers, waaronder:

• Donepezil (Aricept) - geschikt voor alle stadia van Alzheimer
• Rivastigmine (Exelon) - beschikbaar als tabletten en pleisters
• Galantamine (Reminyl) - heeft ook een beschermend effect op zenuwcellen

NMDA-receptor antagonist

Voor matige tot ernstige Alzheimer wordt vaak memantine (Ebixa) voorgeschreven. Dit medicijn werkt anders dan cholinesteraseremmers en kan soms in combinatie worden gebruikt.

Effectiviteit en bijwerkingen

Deze medicijnen kunnen het geheugen en dagelijks functioneren tijdelijk verbeteren. Veel voorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, diarree, hoofdpijn en duizeligheid. Bij hartritmestoornissen of maagzweren is voorzichtigheid geboden.

Vergoeding

Alzheimermedicijnen worden vergoed door de basisverzekering wanneer ze door een specialist worden voorgeschreven en aan strikte criteria voldoen.

Ondersteunende behandeling en supplementen

Naast de standaard Alzheimermedicijnen zijn er verschillende ondersteunende behandelingen beschikbaar die kunnen helpen bij symptoommanagement en kwaliteit van leven.

Voedingssupplementen

Hoewel het wetenschappelijk bewijs beperkt is, worden soms de volgende supplementen gebruikt:

• Vitamine E - mogelijk beschermend effect tegen zenuwcelschade
• Omega-3 vetzuren - kunnen ontstekingsprocessen in de hersenen verminderen
• Ginkgo biloba - traditioneel gebruikt voor geheugenondersteuning

Medicijnen voor gedragssymptomen

Bij ernstige gedragsproblemen kunnen antipsychotica tijdelijk worden voorgeschreven, hoewel dit met grote voorzichtigheid gebeurt vanwege mogelijke bijwerkingen. Antidepressiva worden gebruikt bij depressieve klachten die vaak samen met Alzheimer voorkomen.

Slaap en angst

Voor slaapproblemen en angst kunnen specifieke medicijnen worden voorgeschreven, waarbij de keuze zorgvuldig afgewogen wordt tegen mogelijke verwarring.

Niet-medicamenteuze ondersteuning

Fysiotherapie en ergotherapie spelen een belangrijke rol bij het behouden van zelfstandigheid en mobiliteit, en zijn vaak onderdeel van een integrale behandelaanpak.

Leefstijl en preventie

Dieet en voeding bij Alzheimer

Een gezonde voeding speelt een belangrijke rol bij de preventie en het vertragen van Alzheimer. Het mediterrane dieet, rijk aan vis, groenten, fruit, noten en olijfolie, toont positieve effecten op de hersengezondheid. Omega-3 vetzuren, antioxidanten en vitamine D zijn essentiële voedingsstoffen die de cognitieve functie kunnen ondersteunen.

Fysieke activiteit en cognitieve training

Regelmatige lichaamsbeweging verbetert de doorbloeding van de hersenen en stimuleert de aanmaak van nieuwe hersencellen. Cognitieve training door puzzels, lezen en nieuwe vaardigheden leren houdt de hersenen actief en kan het ziekteproces vertragen.

Preventieve maatregelen

Belangrijke risicofactoren om te beheersen zijn:

• Hoge bloeddruk en diabetes onder controle houden
• Stoppen met roken en matig alcoholgebruik
• Voldoende slaap en stressmanagement
• Sociale contacten onderhouden

Zorg en ondersteuning voor patiënten en mantelzorgers

Hulpmiddelen voor het dagelijks leven

Diverse hulpmiddelen kunnen de zelfstandigheid van Alzheimerpatiënten verbeteren. Denk aan medicijndispensers met alarm, veiligheidssloten, oriëntatieklokken en herinnerings-apps. Deze producten zijn verkrijgbaar via thuiszorgwinkels en gespecialiseerde leveranciers in Nederland.

Zorgvoorzieningen en dagbesteding

Nederlandse zorgvoorzieningen bieden verschillende opties zoals dagbesteding, thuiszorg en uiteindelijk verpleeghuiszorg. Dagcentra voor dementie bieden activiteiten en sociale contacten, terwijl thuiszorgorganisaties ondersteuning op maat leveren.

Ondersteuning voor mantelzorgers

Mantelzorgers kunnen terecht bij:

• Alzheimer Nederland voor informatie en cursussen
• Mantelzorgondersteuning via gemeenten
• Respijtzorg voor tijdelijke verlichting
• Online platforms en steungroepen

Juridische aspecten

Het is belangrijk om tijdig wilsverklaringen, volmachten en een levenstestament op te stellen. Dit geeft duidelijkheid over zorgwensen en financiële zaken wanneer de patiënt zelf geen beslissingen meer kan nemen.